Dünyaca Ünlü Doğal İlaç : MALATYA KAYISISI (MİŞMİŞ)

 

   Kayısı Malatya’yla özdeşleşmiş bir meyvedir. Malatya ekonomisine katkılarının yanı sıra Malatya kültürünü ve mutfağını da etkilemiştir. Türkistan, Orta Asya ve batı Çin’i içine alan bir coğrafya, kayısının anavatanı iken tarihi süreçte ülkemize taşınmış ve Malatya topraklarında en güzel, en leziz, en kaliteli biçimine bürünmüştür. 4 milyona yakın ağaçtan üretilen kayısı kurutulmakta ve ihraç edilmektedir. Hacıhaliloğlu, Kabaaşı, Soğancı, Hasanbey, Çöloğlu, Çataloğlu, Şekerpare, Yeğen, Hacıkız, Paşa Mişmişi ve Turfanda adıyla bilinen türleri bulunan kayısı kurutulup işlenmekte; ardından paketlenmekte ve satışa sunulmaktadır. Kayısının meyvesinden çekirdeğine kadar herşeyi değerlendirilmektedir. Bunlar işlenmiş kayısı, kayısı konservesi, pulpu ve nektarı, kayısı meşrubatı, jöle, reçel, marmelat ve kreması, yeşil kayısı turşusu ve pestili, kayısı pastası ve dondurmasıdır. Kayısı dünyanın hiçbir yerinde bu lezzet ve kıvamda yetişmiyor Adı adeta kentin adıyla birlikte anılan bu harika meyve, sadece zengin bir protein ve enerji kaynağı olmakla kalmamış, önemli bir ihraç ürünü olarak dünya pazarlarındaki yerini almış. Ekolojik şartların uygunluğu, burada yetiştirilen kayısı çeşitlerinin renk, tat, aroma ve kuru madde yönünden çok farklı ve üstün olmasını sağlıyor. Malatya Fuarı'nda yapılan Kayısı yarışmalarında sadece Malatya'nın ya da Türkiye'nin değil dünyanın en iyi kayısısı seçilmektedir. Dünya kayısı üretiminin %35'i Malatya'da gerçekleştirilmektedir. Malatya'da üretilen kayısının %95'i yurt dışına ihraç edilmekte;bu ihracattan Malatya'ya 150 milyon dolardan fazla döviz girdisi sağlanmaktadır.

 

   Kayısının Yararları :

   Doğal ilaç niteliği taşıyan kayısının faydalarını şöyle sıralayabiliriz.

·         Beynin düzenli çalışmasını sağlar, stres azaltır,

·         Karaciğerin tahrip olan kısımlarının tamirini sağlar,

·         Kemiklerin çok daha düzgün ve sağlam olmasında önemli rol oynar,

·         Dişlerin daha sağlam ve kuvvetli olmasında önemli rol oynar,

·         Kan yapımını artırarak kansızlığa engel olur,

·         Mide ve oniki parmak bağırsağı ülserinin meydana gelmesine engel olur,

·         Böbreklerin taş teşekkülünü azaltır,

·         Üreme sistemi üzerinde olumlu rolü bulunup, cinsel gücü arttırmaktadır,

·         Kansere karşı koruyucu bir etkiye sahiptir,

·         Kalp kaslarını kuvvetlendirir ve daha güvenli olarak çalışmasını sağlar,

·         Klinik ölüm sırasında uygulanan reanimasyon çalışmalarında kalbin cevap vermesinde etkilidir,

·         Kayısının potasyumca zengin, sodyumca fakir ve A vitamininin öz maddesi karatonce zengin olması insan beslenmesine çok önemli boyutlar kazandırmaktadır.

·         Saf karbonhidrat içerdiğinden hazır enerji kaynağıdır.

·         Ciltteki pürüzleri gidererek daha düzgün ve canlı bir görünüm sağlar.

·         Potasyum oranı yüksek olması nedeniyle kalp yetmezliği, böbrek hastalıkları, hepatit ve siroz tedavisinde olumlu etkiler gösterir.

 

   Doğal İlaç

   Aşağıda bahsedilen maddeleri incelediğimizde kayısının vücudumuza olan yararını daha iyi anlayabiliriz:

   Enerji : 100 gr kuru kayısı 260 kilokalori içerir. Bir insan günde 200-2600 kilokaloriye ihtiyaç duyar.

   Protein : Bir insanın günlük protein ihtiyacı 15-20 gr dır. 100 gr kuyu kayısıda ise 5 gr protein vardır.

   Demir : Düzenli nefes almamızı sağlar. 300 gr kayısı günlük demir ihtiyacını karşılar.

   Sodyum : Böbreklerimizin ve tansiyonun düzenli olmasında büyük öneme sahiptir.

   Potasyum : Sodyum dengesini ayarlar, sinir sistemini düzenli çalıştırır, kalbi güçlendirir.

   Fosfor : Kanda bulunan fosfor yetersiz olursa vücudun ısı dengesi bozulur.

   Vitaminler :   Vücudumuz yeteri kadar vitamin alamazsa, beraberinde bir çok risk ortaya çıkar. Vitaminlerin düzenli alınmaması halinde halsizlik, kanser, depresyon, aşırı yorgunluk, kaşıntı, yanma ve enfeksiyon gibi rahatsızlıklar ortaya çıkabilir. Hergün düzenli kayısı yiyerek farklı vitaminleri alabilir ve sağlığınızı koruyabilirsiniz.

 

   100 gr Kayısı             Taze Kayısı      Kuru Kayısı

   SU                                   85.3                  25.0

   KALORİ                             5.1                  26.0

   PROTEİN( GR )                  1.0                    5.0

   YAĞ (GR )                         0.2                    0.5

   KARBONHİDRAT              12.8                  66.6

   VİTAMİN A (IU )                2700                 10.900

   VİTAMİN B1                       0.3                    0.1

   KALSİYUM ( MG )              0.04                  0.16

   FOSFOR ( MG )                 1.0                    1.2

   DEMİR                             17                     67

   SODYUM ( MG )               23                       1.8

   POTASYUM ( MG )             0.5                    5.5

  

Kayısı Ağacı

 

 

MALATYA TARIM İL MÜDÜRLÜĞÜ KAYISI RAPORU

KAYISI – 2004

SUNUŞ

 

O. Derya KADIOĞLU

Malatya Valisi

Haziran 2004

 

 

 Malatya ilimizin ekonomik olarak en büyük geliri tarımsal faaliyetlerden özellikle kayısı üretiminden sağlanmaktadır. Dünya kuru kayısı üretiminde %90’lara yaklaşan pay ilimize aittir. Son yıllarda ülkemiz ekonomisi, kayısı ihracatından 150 Milyon dolar gelir elde etmektedir. Bununla beraber, yurtiçi tüketim ve dolaylı katkılarıyla il ve ülke ekonomisine yaklaşık 200 milyon doların üzerinde ilave gelir sağlanmaktadır. Malatya ve çevresinde 60 bin ailenin geçim kaynağı kayısı üretimidir.

 

 Kayısı üreticisi eski yıllara göre daha bilinçli üretim yapmaktadır. Şimdi ise Avrupa Birliği ve dünya normlarına uygun ürün istihsali için teşvik edilmektedir. Gerek yaş gerekse kuru kayısı pazarında Avrupa ve dünya tüketicilerinin talepleri dikkate alınmalıdır. Özellikle fazla kükürt kullanımı ülke ihracatımıza olumsuz tesir yapmaktadır. Bunun için yoğun bir kampanya çalışması başta valiliğimiz olmak üzere Tarım İl Kuruluşları, Araştırma Enstitüsü, Üniversite ve İhracatçı Birlikleri ile birlikte başlatılmıştır.

 

 2004 yılı Malatya Kayısı üreticilerine büyük kayıplarla başlamıştır. Ağır kış sezonu ve ilkbahar donları çok önemli rekolte kayıplarını beraberinde getirmiştir. Kayısı gelirlerinde düşüş sadece kayısı üreticilerini değil, Malatya ekonomisini bütünüyle etkilemektedir. Sosyal yardım kuruluşlarına başvuru önceki yıllara göre giderek artmaktadır. Çünkü özellikle kayısı üretiminde ara iş gücü olarak geçimini sağlayan kesim işsiz kalmıştır. Valiliğimizce bütün imkanlar zorlanarak bu sıkıntıları yaşayanlara yardım edilmeye çalışılmaktadır.

 

 Ayrıca üreticilerin başka alternatif ürünlere yönelmesi için Tarım İl Müdürlüğünce uygulanan projelere İl Özel İdaresi katkıları önemli oranda arttırılmıştır. Kayısı ile ilgili güncel bilgilerin toplandığı KAYISI-2004 raporunun hazırlanmasında Tarım İl Müdürlüğü ve personeline teşekkür eder, Malatya üreticilerine 2004 yılı zararları için geçmiş olsun dileklerimle, bundan sonra bol, bereketli ve kazançlı ürünler temenni ederim.

 

SUNUŞ

 

Ahmet GÜLDAL

Tarım İl Müdürü

Haziran 2004

 

 Malatya’nın sembol meyvesi kayısımızın üretiminden pazarlanmasına kadar olan safhalarda verim ve kalitenin arttırılması, dolayısıyla üreticilerimizin yüzünün gülmesi için Tarım İl Müdürlüğümüzce yoğun gayret sarfedilmektedir.

 İlimiz bitkisel üretiminde en önemli yere sahip olan kayısının yetiştiriciliğinde üreticilerimiz büyük ölçüde bilinçli hareket etmektedirler.Özellikle kayısının iyi fiyat bulduğu yıllarda üreticilerimiz bakım, besleme ve bitki koruma yöntemlerini eksiksiz uygulamaktadırlar.Yılın büyük bölümünde bakım isteyen kayısı bahçelerinde hasat ve ürün kükürtleme konularında üreticilerimizin hassasiyetlerinin artmasına ihtiyaç vardır.Hasatta kaliteli ve temiz koşullarda hasat,kükürtlemede ise Avrupa Birliği ve Dünya normlarına uygun kükürt oranı, kuru kayısıda Pazar değerini ve pazarlama kolaylığını sağlayacak en önemli faktörlerdir.

 2004 yılı Malatya kayısı üreticisi için çok zor bir yıl olmuştur.Nisan ayında meydana gelen ve – 12 C lere varan donlardan kayısı çiçekleri ve çağla formuna dönüşen meyveleri % 80 – 90 oranında zarar görmüştür.Birçok üreticimiz 2005 yılı üretim dönemine kadar gelir elde edemeyecek durumdadır.Serbest piyasada kayısı fiyatları birden iki kat artmış, ihracatçılarımız taahhütlerini karşılamakta zorlanmaya başlamıştır.Rekoltede ki yüksek düşüş yoğun gayretler sonucu oluşmaya başlamış olan yaş kayısı pazarını da olumsuz etkilemektedir.Son birkaç yıldır artan oranda seyreden yaş satım bu yıl önemli oranda gerileyecektir.

 Tarım İl Müdürlüğü olarak üreticilerimizi alternatif ürünlere teşvik çalışmalarımız yoğun olarak devam etmektedir.Meyvecilikten sebzeciliğe yem bitkilerinden yağlı bitkilere ve bağcılığa kadar birçok projenin kapasiteleri arttırılmıştır.Bu projelerin uygulanabilmesi için Özel İdare bütçesinden verilen kaynaklar iki katına çıkarılmıştır.Sözleşmeli üretim teşvik edilerek üreticilerimize pazar garantisi sağlanmaktadır.

 Hazırlamış olduğumuz Kayısı - 2004 raporunda mevcut durum ile birlikte dünya, ülkemiz ve ilimiz kayısı bilgileri, ayrıca sektörü ilgilendiren tarafların sorunları,beklentileri ve çözüm önerileri ortaya konulmaya çalışılmıştır.Bu çalışmanın ilgili kişi ve kuruluşlara yararlı olmasını dilerim.

 

İÇİNDEKİLER

SUNUŞ : Malatya Valisi

SUNUŞ :Tarım İl Müdürü

1-KAYISININ ANAVATANI,TARİHÇESİ VE SİSTEMATİĞİ

 1.1.Kayısının Anavatanı ve Tarihçesi

 1.2.Kayısının Sistematiği

2-ÜRETİM & TÜKETİM

 2.1.Mevcut Durum

 2.2.Türkiye Geneli ve Malatya Kayısı Üretimi

 2.3.Dünya Kayısı Üretimi

 2.4.Kayısı Tüketimi

3-MALATYADA YETİŞTİRİLEN ÖNEMLİ KAYISI ÇEŞİTLERİ VE ÖZELLİKLERİ

 3.1.Hacıhaliloğlu

 3.2.Hasanbey

 3.3.Kabaaşı

 3.4.Soğancı

4-KAYISI MAMULLERİ

 4.1.Kayısının Besin Değeri ve Beslenme açısından Önemi

 4.2.Naturel ve Kükürtlenmiş Kuru Kayısı

 4.3.Kayısı Çekirdeği Besin Değeri ve Değerlendirilmesi

 4.4.Alternatif Kayısı Mamülleri

5-YAŞ VE KURU KAYISI İŞLEME TESİSLERİ

 5.1.Yaş Kayısı İşleme Tesisleri

 5.2.Kuru Kayısı İşleme Tesisleri

6-DIŞ TİCARET

 6.1.İthalat

 6.2.İhracat

7-MALATYA KAYISICILIĞININ SORUNLARI VE ÇÖZÜM

 ÖNERİLERİ

 7.1.Üretim İle İlgili Sorunlar ve Çözüm Önerileri

 7.2.Pazarlama İle İlgili Sorunlar ve Çözüm Önerileri

8-MALATYADA ORGANİK KAYISI YETİŞTİRİCİLİĞİ

 8.1.Organik Tarım Nedir?  

 8.2.Malatya’da Organik Kayısı Yetiştiriciliği

 8.3.Karşılaşılan Problemler 

 8.4.Tarım İl Müdürlüğünün Konu İle İlgili Çalışmaları

9-GÜNCEL KONULAR

 9.1.2004 Yılı İlkbahar Don Zararı ve Hasar Tespit Sonuçları

 9.2.Kayısıda Yüksek Kükürt Oranı İle Mücadele

 9.3.Tarım Ürünleri Sigortası

 9.4.EUREPGAP

 9.4.1. Eurepgap Nedir? 

 9.4.2. Eurepgap’ ın Amacı

 9.4.3.Malatya’da Eurepgap

  

1 – KAYISININ ANAVATANI, TARİHÇESİ VE SİSTEMATİĞİ

1.1. Kayısının Anavatanı ve Tarihçesi:

         Bilimsel adına (Prunus armeniaca L. veya Armeniaca vulgaris Lam.) bakılarak başlangıçta anavatanının Ermenistan olduğu zannedilen kayısı, daha sonra yapılan araştırmalarda, bu meyve türünün orta Asya’dan batı Çin’e kadar uzanan bir yayılma alanının olduğu ortaya konmuştur. Bu gün Çin’in kuzey ve kuzey-doğu dağlık alanları, Hinjiang bölgesindeki  Tian-Şan ve Altay dağları ile Orta Asya ve Mançurya’yı içine alan çok geniş bir bölgenin kayısının anavatanı olduğu bilinmektedir. Çin, Orta Asya ve Yakındoğu olmak üzere kayısının 3 gen merkezi bulunmaktadır.

         Kayısı Çin’de milattan 3000 sene öncesine kadar bilinmekteydi. Büyük İskender’in Asya seferleri sırasında (M.Ö.330-323) İran ve Transkafkaslar üzerinden kayısı önce Anadolu’ya getirilmiştir. Yukarıdaki tarihi bilgiler kayısının Anadolu’da yaklaşık 2000 yıldan fazla bir geçmişinin olduğunu göstermektedir. Anadolu’dan Batıya yayılışı M.Ö. I.yüzyılda olmuş, daha sonra Romalıların Anadolu’yu istilası sırasında Ermeni tüccarları tarafından önce İtalya’ya , sonra Yunanistan’a götürülmüş , bu ülkelerde “Altın Elma” da denilen kayısının tarımına önem verilmiştir.

         Kayısının İtalya ve Yunanistan’dan diğer Avrupa ülkelerine geçişi çok eskiye dayanmaktadır. Kayısının XIII. yüzyılda İngiltere’ye , XVII.yüzyılda ise Fransa ve Amerika’ya götürülmüş olabileceği tarihçiler tarafından ifade edilmektedir.

 

1.2. Kayısının Sistematiği

Takım           : Rosales

Familya         : Rosaceae (Gülgiller)

Alt Familya    : Prunoidae

Cins             : Prunus

Alt Cins         : Prunuphora

Tür              : Prunus armeniaca L.

 

            Son zamanlarda bazı sistematikçiler Prunus cinsinin birbirine benzemeyen çok sayıda tür içermesi nedeniyle kayısıyı Armeniacea cinsine dahil ederek Armeniaca vulgaris Lam. olarak isimlendirmektedir.

2 – ÜRETİM ve TÜKETİM

2.1. Mevcut Durum:

       Dünya kayısı üretimin %85’i Türkiye’de, bu oranın %95’i ise Malatya’da üretilmektedir. Kayısı üretiminde yıldan yıla hızla artan bir gelişme söz konusudur. Üretimde ki artışa paralel olarak taze ve kuru kayısı ihracatı da artmaktadır, ancak bu artış daha çok kuru kayısı lehine gerçekleşmektedir. Örneğin turfanda kayısı yetiştiriciliğine uygun olan Akdeniz bölgesindeki kayısı plantasyonlarında artış olmakla beraber üretimdeki artış yeterli hızda değildir. Taze kayısı ihracatında elde edilen gelir 1992 yılında 519.663 $ düzeyinde iken 1998 yılında 1.878.516 $’ a yükselmiştir. Kuru kayısı ihracatından elde edilen gelir ise 1992 yılında 79.376.609 $ iken 1999 yılında 128.423.842 $, 2003 yılında ise 152.000.000 $ olmuştur.

        Son yıllarda taze ve kuru kayısı ihraç eden ülkelerin sayısında da önemli bir artış vardır. Özellikle İran ve Pakistan’ın yaş kayısı üretimindeki artışa paralel olarak kuru kayısı üretimlerinin de arttığı tahmin edilmektedir. Fakat bu ülkelerin dünya kuru kayısı ticaretindeki payları yok denecek kadar azdır.

       Malatya kuru kayısısı yaklaşık 70 ülkeye ihraç edilmektedir, henüz 100’e yakın ülke Malatya kayısısını tanımamaktadır. Kuru kayısının dünya ticareti incelendiğinde ülkemizden kuru kayısı ithal eden başlıca ülkeler A.B.D. ve AB ülkeleridir. Ayrıca Rusya federasyonu, Avustralya, Kanada, İsrail, Mısır, Brezilya, Yeni Zelanda ve Japonya’da kuru kayısı ithal eden önemli ülkelerdir.

 

2.2. Türkiye Geneli ve Malatya Kayısı Üretimi:

         Türkiye’nin en önemli kayısı üretim merkezi Malatya’dır. Türkiye üretilen yaş kayısının yaklaşık %50‘si,kuru kayısının ise %95’inden fazlası ilimizde üretilmektedir. Malatya aslında Türkiye’nin değil dünyanın en önemli kayısı üretim merkezidir. Dolayısıyla Malatya ilinin üretimi Türkiye’nin üretimini temsil edebilmektedir.Aşağıda tabloda 1980-2004 yılları arasındaki kayısı üretim miktarları verilmiştir. Tabloda dikkati çeken en önemli husus kayısı üretiminde yıllar arasında görülen dalgalanmalardır.  1996 yılında ilkbahar geç donları önemli ürün kayıplarına yol açmıştır.  2002 yılında ise bir önceki yıla göre yaklaşık %50 azalış, hava şartlarına bağlı olarak Nisan ve Mayıs aylarında meydana gelen meyve dökümleri ve bazı bölgelerde kayısının ilkbahar geç donlarından zarar görmesinden kaynaklanmıştır. Son olarak bu yıl ilkbaharda çiçeklenme döneminde meydana gelen don afeti 2004 yılı üretiminde büyük oranda verim kaybına neden olmuştur.

Tablo-1 Malatya ili 1980-2004 Yılları Arası Kayısı Üretim Miktarları : 

YILLAR

MEYVE VEREN AĞAÇ SAYISI (ADET)

YAŞ ÜRETİM (TON)

KURU ÜRETİM (TON)

AGAÇ BAŞINA ORT. VERİM (KG/AĞAÇ)

1980

1.023.500

28.892

6.626

28,2

1981

1.054.900

28.510

7.793

27

1982

1.152.250

49.896

14.551

43,3

1989

3.194.950

216.798

49.267

68

1990

3.326.015

91.830

21.050

28

1991

3.790.815

153.880

37.660

40,5

1992

3.898.015

161.468

39.474

41,4

1993

4.131.300

93.525

23.023

22,6

1994

4.405.600

263.371

66.935

59,8

1995

4.711.400

132.201

30.652

 28

1996

4.821.400

83.847

18.343

17.4

1997

4.986.760

144.297

34.599

29

1998

5.106.623

296.989

73.510

58,1

1999

5.355.448

165.664

39.879

30,9

2000

5.643.558

330.724

78.212

58,6

2001

5.812.584

268.434

58.980

46

2002*

5.962.016

125.889

26.772

21

2003

6.083.000

227.504

50.025

36

 2004*

 6.228.700

 78.101

 

 

*2004 yılı rakamları tahmini olup verim düşüklüğü don zararından kaynaklanmaktadır

 

Aşağıda grafikte üretim miktarlarındaki bu dalgalanmalar daha net olarak görülebilmektedir.Grafik ve tablodan da anlaşılacağı üzere kayısı üretimi doğa koşullarıyla doğrudan orantılı bir seyir izlemektedir.İklim şartlarının kayısı fizyolojisine uygun seyrettiği yıllarda rekolte artış gösterirken, aksi durumda önemli miktarlarda ürün kayıpları meydana gelebilmektedir. Bu durum en çok üreticiyi mağdur etmekle beraber gerek İlimiz açısından gerekse Ülkemiz açısından önemli miktarda gelir kaybına yol açmaktadır.

 

Grafik  1- Malatya İlinde Yıllara Göre Yaş ve Kuru Kayısı Üretim Eğrisi : 

*2004  yılı rakamları tahmini rekolteyi yansıtmaktadır.

 

Türkiye’de kayısı üreten illerden Malatya, Elazığ, Nevşehir ve Niğde kurutmalık, diğer iller ise sofralık amaca yönelik üretim yapmaktadırlar. Son yıllarda Kahramanmaraş’ın Elbistan, Elazığ’ın Baskil, Sivas’ın Gürün ve Adıyaman’ın Gölbaşı ilçelerinde kuru kayısı üretimine yönelik çok sayıda “kapama kayısı bahçesi” kurulmuştur.

 

2.3. Dünya Kayısı Üretimi:

         Bir ılıman iklim meyvesi olan kayısı dünyanın birçok değişik iklim kuşaklarında değişik tür ve çeşitte yetiştirilmektedir. Ancak kayısının her iklim kuşağında yetişmesi verimlilik değildir.Bugün dünyada yaklaşık 400.000 ha kayısı üretim alanında yetiştirilen yaş kayısı miktarı 2.670 milyon ton olup,dünya nüfusunda fert başına yıllık tüketim 500 gr’ dır.

Türkiye kayısı üretiminde dünyanın en önde gelen ülkesi durumundadır. Ülkemizi İspanya, İtalya ve Fransa izlemektedir. Kuru kayısıda İran ve Pakistan önemli üretici ülkeler olup ileride dünya kayısı ticaretinde rakibimiz olabilecek potansiyel ülkeler konumundadır.

 

ÜLKELER

ÜRETİM (bin ton)

1994

1995

1996

1997

1998

Türkiye B.D.T.

459 184

281 262

241 324

306 305

490 312

İspanya İtalya

200 179

139 105

198 137

128 106

152 142

Fransa İran

155 170

101 193

176 215