Malatya Ovası

Doğu Anadolu Bölgesi’nin güneybatısında bulunan Malatya ovası, güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda uzanan tektonik kökenli Elbistan-Malatya-Uluova-Palu çöküntü ovaları dizisi içinde yer alır. Kabaca üçgen biçiminde olan Malatya çöküntüsünün güneyini Güneydoğu Toroslar’a bağlı Malatya Dağları, doğusunu ise Fırat Irmağı sınırlandırır. Bu çöküntü alanının güneybatı-kuzeydoğu doğrultusundaki kenarı aynı doğrultudaki Akçadağ-Hekimhan-Arapgir dağlık eşiğinden oluşur. Kenarları kırıklarla (fay) belirlenen Malatya çöküntü ovasının iç kesimi, Neojen Bölüme (y. 26-2,5 milyon yıl önce) ait göl birikintileriyle kaplıdır. Bu birikintileri de yer yer çakıl ve gre katmanları örter. Malatya çöküntü ovası biri güneyde, öteki batıda güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda uzanan iki önemli kırık (fay) arasındaki bloğun, Neojen Bölüm öncesinde çökmesi, sonra da Neojen Bölüme ait tortullarla dolması sonucunda oluşmuştur. Çöküntü alanı bugünkü biçimini, son yer hareketlerinden sonra başlayan aşınmayla almıştır. Bu aşınma önce havzayı bir süre kaplayan göl, daha sonra da yatağını derinleştirmesi sonucunda bu gölü kaparak boşaltan Fırat Irmağı tarafından düzenlenmiştir.

Çöküntü alanının kenarda 1.000 m’yi biraz aşan yüksekliği çukur kesimlerde yaklaşık 700 m’dir. Çöküntü alanını batı-doğu doğrultusunda ikiye ayırarak akan Tohma Suyu ile kuzeydeki Kuruçay arasında kalan kesime Yazıhan Düzü denir. Güneyden gelip Tohma’ya katılan Sultan Suyunun batısında kalan kesim, Erhaç Düzü ya da Erhaç Ovası adıyla anılır. Sultan Suyunun doğusunda kalan kesim ise dar anlamda Malatya Ovasıdır.

Tohma Suyu vadisi, çöküntü alanının tabanına 40-50 m kadar gömülmüş durumdadır. Bu gömük vadinin kuzeyi ile güneyinde kalan kesimler arasında büyük farklılıklar görülür. Kuzeyde kalan Yazıhan Düzü, güney-kuzey doğrultusunda genişliği 15 km ve batı-doğu doğrultusunda uzunluğu 20-25 km olan hafif dalgalı bir plato görünümündedir. Fırat’a doğru eğimli, 740-750 m yüksekliğindeki bu dalgalı plato susuz, boş ve kuru bir step görünümündedir. Oysa güneydeki Erhaç Düzü aynı step görünümünü taşımakla birlikte dar anlamdaki Malatya Ovasında, Tohma ile kollarına yönelen bir çok akarsu tarafından sulanır. Bu nedenle çöküntü alanının çok daha yeşil olan bu kesiminde nüfus daha sıktır. Yazıhan Düzünde küçük köylerin yer almasına karşılık, çöküntü alanına adını veren Malatya kentinin yanı sıra büyük köyler genellikle güney kesimde yer alır.

Eskiden susuz bir step görünümündeki Yazıhan Düzü, 1975’te tamamlanan Medik Barajı’ndan sulanmaya başladı. Lös niteliğindeki verimli topraklarla kaplı bu düzlük şeker pancarı ekimine ayrılmıştır. Erhaç Düzünün sulanmasını sağlamak için 1942’de gerçekleştirilen bir projeyle, Sürgü Çayında yapılan bir regülatörün kanallarından geçirilen Sürgü Suyu, Sultan Suyuna çevrilmiştir. Ayrıca bu akarsu üzerinde yapılan ve 1969’da tamamlanan Sürgü Barajı’nı ardında biriken sular da 45 km uzunluğundaki başka bir kanalla Erhaç Düzüne akıtıldı. Eskiden baklagil tarımı yapılan bu ovada sulama olanakları geliştirildikten sonra şeker pancarı ekimi yaygınlaştı.

Yazıhan ve Erhaç düzlerinin sonradan suya kavuşmasına karşın, eskiden beri suyu bol olan dar anlamdaki Malatya Ovası gelişmiş bir meyvecilik alanıdır. Beyler Deresinin kolu olan Derme Deresinin Gündüzbey kasabası Pınarbaşı yöresindeki kaynağından, Yeşilyurt (eskiden İsmetpaşa ve Çırmıktı) kasabasına, oradan da Yakınca (eskiden Kilayik) ve Bostanbaşı’na (eskiden Barguzu) kadar dar bir şerit biçiminde uzanan meyve bahçeleri Malatya yakınında genişler. Yetiştirilen başlıca meyveler kayısı, şeftali, elma, armut, dut, erik, badem, kızılcık ve nardır. Bunların en önemlisi, dünyaca ünlü Malatya Kayısısıdır. Buradaki meyve bahçelerinde ayrıca Türkiye’de oldukça seyrek rastlanan çekirdeği tatlı tüysüz şeftali (nektarin) yetiştirilir.

Malatya Ovasının önemli bir tarım pazarı olmasının başlıca nedeni, çeşitli yönlerden gelen yolların bu ovada birleşmesidir. Ergani Boğazı yoluyla Güneydoğu Anadolu, Murat Irmağını izleyerek Doğu Anadolu, Aksu Vadisinden geçerek Akdeniz ve Kuruçay’la Tohma Suyu vadilerini izleyerek İç Anadolu bölgelerinden gelen demir ve karayolları Malatya Ovasında birleşir.

Günümüzde Malatya Ovasının doğusundaki alçak kesimler Karakaya Baraj Gölünün suları altında kalmıştır.

Kaynak: Ana Britannica

Malatya Haritası